wielkie pytania: najważniejsze informacje

Sauna w Ruka, Finlandia // Fot. Thomas Linkel / Laif / Forum

Polska 2024 wśród najszczęśliwszych krajów świata. Tylko czy szczęście da się zmierzyć?

Łukasz Lamża
Wyobraź sobie drabinę, której szczeble ponumerowano od 0 na dole do 10 na górze. Najwyższy reprezentuje najlepsze możliwe życie dla ciebie, a najniższy –…
/ POGONICI / STOCK.ADOBE.COM

Wprowadzenie

Grzegorz Jankowicz
Projekt „Wielkie Pytania na nowo” realizowaliśmy dzięki wsparciu z grantu Templeton Religion Trust. Menedżerem projektu jest Grzegorz Jankowicz, Łukasz Lamża…
/ POGONICI / STOCK.ADOBE.COM

Jak mówić o Wielkich Sprawach?

Łukasz Lamża
Dziesiątki opublikowanych artykułów i zorganizowanych wydarzeń miały nas – choć trochę – zbliżyć do nieskończoności.

Pasma

Wielkie pytania na nowo: moralność

Łukasz Lamża
Oto i ostatni dodatek z serii „Wielkie Pytania na Nowo”. Przez dwa lata wspólnie pochylaliśmy się nad następującymi zagadnieniami: matematyka, sztuczna…
Leniwcom trójpalczastym samotność opłaca się bardziej niż życie w grupie / / GERARD LACZ / ADOBE STOCK

Do czego służy stado

Łukasz Kwiatek
Zwierzęta łączą się w grupy, by zapewnić sobie bezpieczeństwo i ułatwić zdobywanie pożywienia oraz płodzenie potomstwa. Ale płacą za to wysoką cenę: muszą…
/ ARKADIUSZ HAPKA DLA „TP”

Wszystkie smaki moralności

Jesse Prinz, Maria Hawranek
JESSE PRINZ, filozof: Potrzebujemy moralnej pokory. Każdy z nas mógłby być nazistą, islamskim fundamentalistą czy marksistowskim rewolucjonistą, gdyby urodził…
/ ARNE DEDERT / DPA / AFP / EAST NEWS

Spór o fundamenty

Marta Soniewicka
Koncepcja prawa naturalnego obecna jest nie tylko w myśli chrześcijańskiej – leży u źródeł humanizmu, liberalizmu i idei praw człowieka. Jej popularności nie…
/ MARKUS SCHREIBER, APTOPIX / AP / EAST NEWS

Życie na chłodno

Łukasz Jach
Większość z nas przejmuje się cierpieniem bliźnich i przestrzega najważniejszych zasad moralnych. Psychopaci funkcjonują inaczej.
/ NATALIA POLASIK DLA „TP” / MOONWATER.PL

Lepsza jest nicość

Kasper Kalinowski
Wierzą, że życie jest gehenną, nawet jeśli nie wszyscy zdajemy sobie z tego sprawę. Dlatego antynataliści mówią wprost: każde kolejne dziecko zwiększa sumę zła…
/ JEROME SESSINI / MAGNUM PHOTOS / FORUM

Sumienni oportuniści

Radosław Zyzik
Badania ekonomiczne pozwalają na ilościowe wyznaczenie poziomu naszej uczciwości. Jest lepiej, niż zakładały klasyczne modele, ale nie mamy szczególnych…
Natalia Polasik, „Thinker”, 2019 r. / NATALIA POLASIK / MOONWATER.PL

Jedenaste: przemyśl całą dziesiątkę

Marcin Majewski
Wiele nakazów biblijnych, takich jak kamienowanie homoseksualistów i reguły traktowania niewolników, uważamy dzisiaj za niemoralne. Co to mówi o Biblii – i o…
Tradycyjny taniec Saman wykonywany przez 5 tys. chłopców i mężczyzn z plemienia Gayo zamieszkującego Sumatrę / CHAIDEER MAHYUDDIN / AFP / EAST NEWS

Żeby nie zapomnieć

Piotr Kołodziejczyk
Jaskiniowe malowidła i powtarzające się na nich znaki mogą być najstarszym wyrazem pragnienia przechowania ważnych treści. Ale dopiero pismo pozwoliło je w…
Instalacja „Blind light” Antony’ego Gormleya w Hayward Gallery, Londyn, 2007 r. / HORST FRIEDRICHS / ANZENBERGER / FORUM

Drgająca warga Borgowa

Zuza Lamża
Już przełożenie zdania z jednego języka na drugi bywa trudne, czasem wręcz niemożliwe. A jak przetłumaczyć na słowa malujące się na czyjejś twarzy emocje?
Zajęcia hip-hopu dla głuchych prowadzone przez Kassandrę Wedel, pierwszą i jak dotąd jedyną osobę głuchą, która zdała egzamin Niemieckiego Stowarzyszenia Instruktorów Tańca, Monachium, 2 lipca 2017 r. / MATTHIAS BALK / DPA / PAP

Równoległa rzeczywistość

Paweł Rutkowski, Anna Goc
Paweł Rutkowski, lingwista: Nawet dorosłe osoby głuche, znające język foniczny, zapisują się na kursy języka migowego. Bo szukają języka, w którym nie będą…
Praca niemieckiego artysty Mario Klingemanna na wystawie „Still Human” w muzeum Espacio Solo, Madryt, 12 listopada 2020 r. / JUAN CARLOS ROJAS

Rozmowa z automatu

Łukasz Lamża
Choć komputery robią już prawie wszystko, wciąż brakuje im tej fundamentalnej umiejętności, aby do nas zagadać jak człowiek do człowieka. Za to my, po ludzku,…
Kanzi, najbardziej elokwentny szympans bonobo na świecie. Des Moines, USA, 2014 r. / FRANS LANTING / EAST NEWS

Ostatnie pokolenie

Łukasz Kwiatek
Na świecie żyje jeszcze kilka małp, z którymi można porozmawiać. Ale większości badaczy nie obchodzi już, co mają do powiedzenia.
Okładka dodatku: SPOŁECZEŃSTWO I KOMUNIKACJA. JĘZYK / Marek Zalejski / ANDREW OSTROVSKY/ADOBE.STOCK.COM

Wstęp

Łukasz Lamża
Umiejętność mówienia, pisania i czytania jest czymś tak fundamentalnym, że trudno jest sobie wyobrazić życie bez nich. No bo pomyślmy – jak by to było nie znać…
Okładka dodatku: WIELKIE PYTANIA NA NOWO Rewolucja neuronaukowa. Mózg / Marek Zalejski / ANDREW OSTROVSKY/ADOBE.STOCK.COM

Wielkie pytania na nowo: mózg

Łukasz Lamża
Wybaczcie, nefrolodzy i hepatolodzy: mózgi są naprawdę ciekawsze od nerek i wątrób.
„Uczeni zaglądają do czaszek”, rycina barwna, 1594 r. / SCIENCE HISTORY IMAGES / ALAMY / BEW

Moda na mózg

Łukasz Jach
Wystarczy dodać do jakiegoś słowa przedrostek „neuro-”, a ludzie zaraz patrzą na nie z większym szacunkiem.
/ WHOALIC MOORE / PIXABAY

Historia z dreszczykiem

Łukasz Lamża
Ktoś przysuwa usta do twojego ucha i w pełnej ciszy zaczyna delikatnie szeptać. Przez twoje ciało, poczynając od czubka głowy, przechodzi ciepłe, przyjemne…

Umysł na sześciu nogach

Mateusz Hohol, Bartosz Baran
Pomimo mózgów niewielkich rozmiarów, niektóre gatunki owadów przejawiają wyrafinowane zdolności poznawcze i szeroki repertuar zachowań, jakich nie…
/ ADOBE STOCK

Dostęp bezpośredni

Łukasz Kwiatek
Postępy w informatyce i neuronauce umożliwiły połączenie mózgu z komputerem – a nawet z innym mózgiem.
/ ARKADIUSZ HAPKA DLA „TP”

Opętanie z zapalenia

Bartosz Kabała
Z całego świata znane są historie ludzi, których zachowanie nagle niepokojąco się odmienia – „jakby wstąpił w nich demon”. Przyczyną może być jednak…
/ ANDRZEJ WIETESZKA DLA „TP”

Terapia psychodeliczna

Maciej Lorenc, Justyna Hobot
Po latach zakazów, krępujących ręce naukowcom i lekarzom, na nowo ruszyły badania nad terapeutycznym potencjałem substancji takich jak LSD i MDMA.
/ @MOONWATERPL DLA „TP”

Do czego służy świadomość

Marcin Miłkowski
Wiemy, że można ją stopniować i że pozwala nam kontrolować myśli i ruchy. Ale wiele problemów dotyczących świadomości ciągle czeka na rozwiązanie.
Zaraza w Londynie, 1665 r. Autor i data powstania ilustracji nieznana, reprodukcja z początku XX w. / HISTORICAL IMAGES ARCHIVE / ALAMY / BEW

Między prawdą a fikcją

Grzegorz Jankowicz
Najważniejsza książka na temat epidemii powstała najprawdopodobniej na zlecenie władz. Jej autor był szpiegiem, nie doświadczył zarazy na własnej skórze, część…
Mieszkańcy Doliny Rhondda w kolejce do szczepienia przeciwko ospie po tym, jak Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła Dolinę obszarem zainfekowanym chorobą. Walia, styczeń 1962 r. / HULTON ARCHIVE / GETTY IMAGES

Nie ma drogi na skróty

Łukasz Lamża
Już teraz ponad 80 zespołów badawczych pracuje nad szczepionkami przeciw COVID-19. Ale bezpieczne dopuszczenie pierwszej z nich do użytku może potrwać lata.
Mężczyźni z plemienia Hadza odpoczywają po polowaniu. Tanzania, 2017 r. / MICHAŁ MISIAK

Te wstrętne wydzieliny

Michał Misiak
Poza okresami pandemii widok osoby chorej rzadko wywołuje u nas strach. Podstawową reakcją na krew, ślinę czy wymiociny jest obrzydzenie. Ale logika obu tych…
Natalia Polasik, Bez tytułu, kolaż, 2019 r. / @MOONWATERPL

Zmienić, ale nie zmęczyć

Radosław Zyzik
Izolowanie się nie idzie w parze z naszą głęboko społeczną naturą. Dlatego wszystkie państwa stają przed tym samym wyzwaniem: jak sprawić, by ludzie zostali w…
/ GRAŻYNA MAKARA

O przeżywaniu czasu

Wojciech Bonowicz

Copernicus Festival 2020

/

Program festiwalowy

/ Okładka dodatku: MAREK ZALEJSKI // ANDREW OSTROVSKY // STOCK.ADOBE.COM

Czas pandemii: wstęp

Łukasz Lamża
Ogrody tulipanów. Hever, Anglia, 16 kwietnia 2020 r. / CHRIS GORMAN / GETTY IMAGES

Planeta wirusów

Szymon Drobniak
Dopiero niedawno zaczęliśmy odkrywać, jak fundamentalną rolę w przyrodzie i ewolucji życia na Ziemi odgrywają wirusy. Czym właściwie są i skąd się wzięły?
Pobieranie wymazu z gardła od kobiety podejrzanej o zakażenie wirusem SARS-CoV-2. Ajmer, Indie, 7 maja 2020 r. / SHAUKAT AHMED / PACIFIC PRESS / LIGHTROCKET / GETTY IMAGES

Testy, testy, testy!

Bartosz Kabała
Stosowany najczęściej test genetyczny na koronawirusa jest swoisty, ale niekoniecznie bardzo czuły. Wynik dodatni daje dużą pewność zakażenia, jednak ujemny…
Koloseum w Rzymie, Włochy, 26 marca 2020 r. / YARA NARDI / REUTERS / FORUM

Lekcja historii klasycznej

Kamil Kopij
Nigdy wcześniej w świecie śródziemnomorskim nie dochodziło do tak swobodnej wymiany idei, towarów – i patogenów – jak w czasach Imperium Rzymskiego.
Natalia Polasik, Nowafryzuradaniela: Daniel Bernoulli i Edmund Halley, kolaż, 2020 r. / @MOONWATERPL DLA „TP”

Co mówią liczby

Wojciech Brzeziński
Wszyscy widzieliśmy już przemęczonych lekarzy i wolontariuszy oraz polityków z podkrążonymi oczami. Ale epidemia to również czas nieprzespanych nocy dla…

SARS-CoV-2 i COVID-19

Łukasz Lamża
W ciągu ostatnich miesięcy wszyscy przeszliśmy przez błyskawiczny kurs wirusologii i immunologii. Warto utrwalić sobie kilka najważniejszych pojęć naukowych z…
Co z tym kosmosem? Tekst: Łukasz Lamża, infografika: Lech Mazurczyk

Co z tym kosmosem? [INFOGRAFIKA]

Łukasz Lamża, infografika: Lech Mazurczyk
Nie jest łatwo ustalić, jaki jest Wszechświat w największej skali. Oto niewielka próbka modeli kosmologicznych, dawnych i współczesnych.
Okładka dodatku: WIELKIE PYTANIA NA NOWO (1/2020) Zrozumieć wszechświat. Teorie wszystkiego / MAREK ZALEJSKI / ANDREW OSTROVSKY / ADOBE.STOCK.COM

Wstęp: od cząstek do szarlotki

Łukasz Lamża
Ależ byłoby wspaniale mieć teorię wszystkiego! Taką, która nie wyjaśnia tylko tego i owego, ale... no właśnie: wszystko. Czy to możliwe?
Aula Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, kompozycja Stefana Knappa „Mikołaj Kopernik”, 1973 r. / PIOTR KOZURNO / WIKIPEDIA.ORG

Wszechświat i jego człowiek

Tomasz Miller
Czy to, że istniejemy, mówi nam coś na temat praw przyrody? Fizycy od pół wieku toczą mniej lub bardziej poważne spory o tzw. zasadę antropiczną.
/ KOLAŻ: NATALIA POLASIK / @MOONWATERPL

Czego nie można zrozumieć

Bartosz Brożek, Ks. Michał Heller, Jerzy Stelmach, Łukasz Kwiatek
Michał Heller, kosmolog: Uprawiamy naukę po to, by zrozumieć świat. Ale to sam świat zakodował w nas instynkt rozumienia. Wolimy nawet pseudowyjaśnienia od…
Steven Weinberg / ARKADIUSZ HAPKA DLA „TP”

Bolesne przebudzenie

Łukasz Lamża
„Sen o teorii ostatecznej” Stevena Weinberga miał być świetlistą wizją teorii wszystkiego i tak jest też często przedstawiany. Z każdą kolejną stroną wizja ta…
/ KOLAŻ: NATALIA POLASIK / @MOONWATERPL

W poszukiwaniu fundamentów

Michał Eckstein
Zastępy naukowców pracują nad stworzeniem teorii, która ujmowałaby wszystkie znane nam dzisiaj oddziaływania fizyczne w jeden matematyczny wzór. Ale nawet…
Henryk Waniek, „Harmonia Mundi” /

Oblicza symetrii

Wojciech Grygiel
Czasem piękna jest jej doskonałość, innym razem jej brak. Fizyków najbardziej interesują te sytuacje, gdy symetria ulega złamaniu.
/ ©ANDREY_L - STOCK.ADOBE.COM

Utkany z czasu i przestrzeni

Sebastian J. Szybka
W kosmosie istnieją nie tylko obiekty złożone z mniej czy bardziej egzotycznej materii. Budulcem Wszechświata – być może najważniejszym ze wszystkich – jest…
Kaplica Sykstyńska, 2018 r. / SPENCER PLATT

Pytania dziecka i teologa

Piotr Sikora
Bardzo chcielibyśmy zrozumieć, kim jest Bóg, wyrazić to w spójnej teorii. Tego jednak z definicji zrobić się nie da.